Ga naar inhoud
Gezondland

Waarom iedereen anders met stress omgaat

Drie mensen van verschillende leeftijden in een wachtkamer, elk met een eigen houding en uitdrukking
Iedereen reageert anders op dezelfde situatie
Download origineel

In het kort

Section titled “In het kort”
  • Je stressreactie wordt bepaald door een samenspel van genen, persoonlijkheid en ervaringen
  • Slechts 6% van veerkracht is genetisch bepaald, het meeste kun je beïnvloeden
  • Vrouwen reageren gemiddeld sterker en langer op stress dan mannen
  • Persoonlijkheid speelt een grote rol: neuroticisme maakt kwetsbaarder, consciëntieusheid beschermt
  • Vroege ervaringen vormen je stresssysteem, maar het blijft je hele leven trainbaar

De puzzel van stressverschillen

Section titled “De puzzel van stressverschillen”

Je kent het vast: de ene collega blijft kalm onder hoge werkdruk, terwijl de ander al gespannen raakt van een volle inbox. Sommige mensen lijken stress van zich af te laten glijden. Anderen voelen elke spanning tot in hun botten.

Dit zijn geen karakterfouten of wilskracht. Er zijn echte biologische en psychologische verschillen die bepalen hoe je lichaam en geest reageren op uitdagingen. Begrijpen waar die verschillen vandaan komen, kan helpen om milder naar jezelf te kijken. En het biedt aanknopingspunten om je eigen stressreactie te trainen.

Je stresssysteem is uniek

Section titled “Je stresssysteem is uniek”

Bij stress activeert je lichaam de HPA-as: de hypothalamus-hypofyse-bijnier-as. Dit systeem regelt de aanmaak van cortisol, het belangrijkste stresshormoon. Onderzoek laat grote verschillen zien in hoe dit systeem werkt bij verschillende mensen.

De variatie zit in meerdere aspecten:

  • Hoe snel je stresssysteem activeert
  • Hoe sterk de reactie is
  • Hoe lang het duurt voordat je weer kalmeert
  • Hoe goed het feedbacksysteem werkt dat cortisol afremt

Deze verschillen zijn niet willekeurig. Ze worden gevormd door een samenspel van factoren die we hieronder bespreken.

Factor 1: Genen

Section titled “Factor 1: Genen”

Je DNA speelt een rol in hoe je met stress omgaat. Onderzoekers hebben verschillende genen gevonden die de stressreactie beïnvloeden.

Belangrijke genen

Section titled “Belangrijke genen”

CRHR1 reguleert de eerste stap van de stressreactie. Bepaalde varianten van dit gen beschermen tegen depressieve klachten na moeilijke ervaringen in de jeugd.

5-HTTLPR beïnvloedt het serotoninesysteem. De lange variant van dit gen is gekoppeld aan meer emotionele veerkracht.

COMT breekt stresshormonen af in de prefrontale cortex. Eén variant zorgt voor snellere afbraak, wat kan helpen bij het herstellen van stress.

BDNF ondersteunt de groei van zenuwcellen. Variaties in dit gen beïnvloeden hoe je hersenen reageren op angst en spanning.

NPY (neuropeptide Y) heeft een kalmerend effect. Mensen met hogere niveaus van dit eiwit zijn vaak beter bestand tegen stress.

Maar genen zijn niet alles

Section titled “Maar genen zijn niet alles”

Hier komt een belangrijke nuancering. Hoewel ongeveer 62% van de variatie in basale cortisolniveaus erfelijk is, geldt dat veel minder voor veerkracht. Slechts 6% van de verschillen in veerkracht wordt verklaard door genetische factoren. Het overgrote deel, bijna 90%, komt door andere invloeden.

Dit betekent dat je genen je een bepaalde uitgangspositie geven, maar dat ervaringen en wat je leert veel belangrijker zijn voor hoe je uiteindelijk met stress omgaat.

Factor 2: Persoonlijkheid

Section titled “Factor 2: Persoonlijkheid”

Je persoonlijkheid heeft grote invloed op je stressreactie. Onderzoekers kijken vaak naar de Big Five: vijf basale persoonlijkheidstrekken.

Neuroticisme: de kwetsbaarheidsmaker

Section titled “Neuroticisme: de kwetsbaarheidsmaker”

Neuroticisme is de sterkste voorspeller van stressgevoeligheid. Mensen die hoog scoren:

  • Ervaren meer situaties als stressvol
  • Reageren met meer negatieve emoties
  • Herstellen langzamer van spanning
  • Hebben gemiddeld hogere cortisolniveaus

Op stressvolle dagen neemt neuroticisme toe bij vrijwel iedereen. Maar mensen die al hoog scoren, ervaren dit sterker.

Consciëntieusheid: de beschermer

Section titled “Consciëntieusheid: de beschermer”

Consciëntieusheid, oftewel nauwgezetheid en zelfcontrole, werkt beschermend. Mensen die hoog scoren:

  • Rapporteren minder dagelijkse stress
  • Hebben lagere cortisolniveaus
  • Ervaren meer controle over stressvolle situaties

Interessant: consciëntieusheid kan het negatieve effect van neuroticisme dempen. Bij mensen met hoge consciëntieusheid verdwijnt de link tussen neuroticisme en verhoogd cortisol.

Extraversie en openheid

Section titled “Extraversie en openheid”

Extraverte mensen tonen kleinere cortisolreacties op stress. Ze ervaren ook minder toename van negatieve emoties. Openheid voor ervaringen hangt samen met lagere cortisolreacties, vooral bij mannen.

Persoonlijkheid is niet statisch

Section titled “Persoonlijkheid is niet statisch”

Een belangrijke bevinding: je persoonlijkheid verschuift op stressvolle dagen. Onder druk worden de meeste mensen tijdelijk minder extravert, minder open en minder vriendelijk. Dit is normaal en keert meestal terug als de stress afneemt.

Factor 3: Geslacht

Section titled “Factor 3: Geslacht”

Vrouwen en mannen reageren gemiddeld anders op stress. Dit komt vooral door de invloed van geslachtshormonen.

Vrouwen

Section titled “Vrouwen”
  • Hebben gemiddeld een sterkere en langere HPA-as reactie
  • Tonen meer variabiliteit door hormonale cycli
  • Ontwikkelen twee keer zo vaak depressie of PTSS na stressvolle gebeurtenissen

Oestrogeen en progesteron beïnvloeden direct hoe de HPA-as functioneert. Dit verklaart waarom de stressreactie kan variëren met de menstruele cyclus, zwangerschap en menopauze.

Mannen

Section titled “Mannen”
  • Herstellen gemiddeld sneller van acute stress
  • Tonen vaak een meer uniforme reactie
  • Bij lage extraversie: meer kans op afgevlakte cortisolreactie

Deze verschillen zijn gemiddelden. Binnen beide groepen is er grote individuele variatie.

Factor 4: Vroege ervaringen

Section titled “Factor 4: Vroege ervaringen”

Wat je meemaakt in je eerste levensjaren heeft blijvende effecten op je stresssysteem. Dit is een van de meest onderzochte gebieden in de stresswetenschap.

De kracht van vroege zorg

Section titled “De kracht van vroege zorg”

Onderzoek bij zowel dieren als mensen laat zien dat de kwaliteit van vroege zorg het stresssysteem vormt. Kinderen die veel warmte en aandacht krijgen:

  • Hebben als volwassene een minder reactief stresssysteem
  • Kunnen beter herstellen van spanning
  • Tonen effectievere cortisolremming

Dit effect werkt via epigenetica: vroege ervaringen beïnvloeden hoe genen worden afgelezen, zonder de DNA-code zelf te veranderen.

Vroege stress

Section titled “Vroege stress”

Kinderen die veel stress of verwaarlozing meemaken, kunnen een overactief stresssysteem ontwikkelen. Dit verhoogt de gevoeligheid voor latere stress en het risico op psychische klachten.

Het goede nieuws

Section titled “Het goede nieuws”

Hoewel vroege ervaringen belangrijk zijn, is je stresssysteem niet in steen gebeiteld. Ook later in het leven kun je nog veel leren en veranderen. Dit heet neuroplasticiteit: het vermogen van je hersenen om zich aan te passen.

Factor 5: Leeftijd

Section titled “Factor 5: Leeftijd”

Je stressreactie verandert gedurende je leven.

Jonge kinderen

Section titled “Jonge kinderen”

In de eerste levensweken zijn baby’s relatief beschermd tegen extreme stressreacties. Dit wordt de stress-hyporesponsieve periode genoemd. Het beschermt de ontwikkelende hersenen.

Volwassenheid

Section titled “Volwassenheid”

De stressreactie is het meest stabiel in de volwassenheid, al blijft er individuele variatie.

Ouder worden

Section titled “Ouder worden”

Met het ouder worden verandert de HPA-as:

  • Basale cortisolniveaus nemen toe
  • De remming van cortisol wordt minder effectief
  • Herstel van stress duurt langer

Dit verklaart deels waarom ouderen kwetsbaarder kunnen zijn voor de effecten van chronische stress.

Wat kun je zelf beïnvloeden?

Section titled “Wat kun je zelf beïnvloeden?”

Hoewel sommige factoren vastliggen, is er veel dat je kunt doen om je stressreactie te trainen.

1. Train je herstel

Section titled “1. Train je herstel”

Je kunt leren om sneller te herstellen van stress. Ademhalingsoefeningen, meditatie en ontspanningstechnieken activeren je parasympathische zenuwstelsel. Met regelmatige oefening wordt dit systeem sterker.

2. Bouw sociale steun

Section titled “2. Bouw sociale steun”

Verbinding met anderen dempt de stressreactie. Sociale steun activeert oxytocine, dat cortisol kan verlagen. Dit is geen luxe maar een biologische behoefte.

3. Beweeg regelmatig

Section titled “3. Beweeg regelmatig”

Beweging helpt je lichaam stresshormonen te verwerken. Het maakt ook BDNF aan, wat je hersenen helpt zich aan te passen. Dagelijks wandelen heeft al effect.

4. Bescherm je slaap

Section titled “4. Bescherm je slaap”

Slaapgebrek verhoogt cortisol en maakt je stresssysteem reactiever. Goede slaap is een van de krachtigste manieren om je veerkracht te versterken.

5. Ontwikkel zelfcompassie

Section titled “5. Ontwikkel zelfcompassie”

Mild zijn voor jezelf bij stress verlaagt de fysiologische stressreactie. Zelfkritiek doet het tegenovergestelde. Dit is trainbaar door bewust te oefenen met een vriendelijke innerlijke stem.

6. Zoek waargenomen controle

Section titled “6. Zoek waargenomen controle”

Gevoel van controle over stressoren maakt een groot verschil. Zelfs als je de situatie niet kunt veranderen, kun je vaak wel invloed uitoefenen op hoe je ermee omgaat.

Wanneer hulp zoeken?

Section titled “Wanneer hulp zoeken?”

Sommige mensen hebben extra ondersteuning nodig om met stress om te gaan. Zoek hulp wanneer:

  • Je stressklachten aanhouden ondanks zelfhulp
  • Je dagelijks functioneren ernstig is verstoord
  • Je merkt dat je steeds meer vermijdt
  • Je somber bent of veel piekert
  • Je lichamelijke klachten hebt die niet verklaard worden

Een huisarts, psycholoog of andere hulpverlener kan meedenken over wat bij jou past.

Samenvatting

Section titled “Samenvatting”

Iedereen reageert anders op stress. Dit komt door een unieke combinatie van genen, persoonlijkheid, geslacht, vroege ervaringen en leeftijd.

Het belangrijkste inzicht: hoewel je genen een rol spelen, is het grootste deel van je stressreactie trainbaar. Slechts 6% van veerkracht is genetisch bepaald. De rest kun je beïnvloeden door hoe je leeft en wat je leert.

Dit betekent dat je niet bent overgeleverd aan je biologie. Met de juiste aanpak kun je je stresssysteem flexibeler maken en beter leren herstellen van spanning. Dat vraagt tijd en oefening, maar het is mogelijk op elke leeftijd.

Veelgestelde vragen

Hoeveel van mijn stressreactie is genetisch bepaald?

Ongeveer 62% van de variatie in basale cortisolniveaus is erfelijk. Maar voor veerkracht ligt dat veel lager: slechts 6% wordt verklaard door genetische factoren. Het grootste deel van hoe je met stress omgaat, wordt bepaald door ervaringen en wat je leert.

Waarom reageren vrouwen anders op stress dan mannen?

Vrouwen hebben gemiddeld een sterkere en langere stressreactie dan mannen. Dit komt door de invloed van geslachtshormonen zoals oestrogeen en progesteron op de HPA-as. Vrouwen ontwikkelen ook twee keer zo vaak depressie of PTSS na stress.

Kan ik mijn stressreactie veranderen?

Ja. Hoewel je genen een rol spelen, is het grootste deel van je stressreactie trainbaar. Door regelmatig te oefenen met ontspanning, goede slaap en sociale steun kun je je zenuwstelsel flexibeler maken. Dit heet neuroplasticiteit.

Welke persoonlijkheidstrek maakt het meest kwetsbaar voor stress?

Neuroticisme is de sterkste voorspeller van stressgevoeligheid. Mensen die hoog scoren op neuroticisme ervaren meer stressvolle gebeurtenissen en reageren er sterker op. Gelukkig kan consciëntieusheid dit effect dempen.

Hebben vroege ervaringen invloed op hoe ik nu met stress omga?

Absoluut. Onderzoek toont aan dat de kwaliteit van vroege zorg blijvende effecten heeft op je stresssysteem. Kinderen die veel aandacht en warmte kregen, zijn als volwassene vaak minder stressreactief. Maar ook later in het leven kun je nog veel leren.

Bronnen

Section titled “Bronnen”

  1. Herman JP, et al. Regulation of the hypothalamic-pituitary-adrenocortical stress response. Compr Physiol; 2016. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4867107/

  2. Amstadter AB, et al. Genetic and environmental contributions to psychological resilience and coping. PMC; 2018. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6192447/

  3. Charney DS. Psychobiology and molecular genetics of resilience. Nat Rev Neurosci; 2004. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC2833107/

  4. Komulainen E, et al. Characterizing Stress Processes by Linking Big Five Personality States, Traits, and Day-to-Day Stressors. J Pers Soc Psychol; 2024. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11067701/

  5. Kudielka BM, et al. HPA axis responses to psychological challenge linking stress and disease. Psychoneuroendocrinology; 2019. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/30390966/

  6. Osório C, et al. Adapting to stress: understanding the neurobiology of resilience. Behav Med; 2017. https://www.frontiersin.org/journals/psychiatry/articles/10.3389/fpsyt.2022.840120/

Meer lezen

Section titled “Meer lezen”

Gerelateerde fiches

Section titled “Gerelateerde fiches”

Medische Disclaimer: De informatie van Stichting Je Leefstijl Als Medicijn over leefstijl, ziektes en stoornissen mag niet worden opgevat als medisch advies. In geen geval adviseren wij mensen om hun bestaande behandeling te veranderen. We raden mensen met chronische aandoeningen aan om zich over hun behandeling goed door bevoegde medische professionals te laten adviseren.

Medical Disclaimer: The information provided by Stichting Je Leefstijl Als Medicijn regarding lifestyle, diseases, and disorders should not be construed as medical advice. Under no circumstances do we advise people to alter their existing treatment. We recommend that people with chronic conditions seek advice regarding their treatment from qualified medical professionals.